Αποστείρωση χειρουργείου με λάμπες UV

Εκτός από την αποστείρωση των χειρουργικών εργαλείων που παραδοσιακά γίνεται σε κλίβανο αποστείρωσης, υπάρχει και η δυνατότητα αποστείρωσης του χώρου και του αέρα ενός χειρουργείου, και μάλιστα με μή χημικές μεθόδους, όπως μας εξηγεί η κτηνίατρος Ναυσικά Χασκή.

Η αποστείρωση μέσω ακτινοβολίας υπεριώδους φωτός (ultraviolet-UV) χρησιμοποιείται στην ιατρική αλλά και σε άλλες εφαρμογές όπως στη βιομηχανία τροφίμων, σε πισίνες, σε μεγάλα συστήματα κλιματισμού κ.λπ. εδώ και τουλάχιστον πενήντα χρόνια. Είναι μια μέθοδος αποστείρωσης που είναι ιδιαιτέρως αποτελεσματική απέναντι σε ένα μεγάλο εύρος βακτηρίων, ενδοσπορίων και μυκήτων, με το επιπλέον σημαντικό προσόν της πλήρους απουσίας παρενεργειών ή υπολειμματικών επιπτώσεων (όπως ίσως συμβαίνει με κάποιες χημικές μεθόδους αποστείρωσης).

Σε αντίθεση με τα χειρουργικά εργαλεία και οποιοδήποτε φορητό μικρό μεταλλικό αντικείμενο που μπορεί να αποστειρωθεί μέσω υψηλών θερμοκρασιών σε κλίβανο αποστείρωσης, οι μεγάλες επιφάνειες και γενικότερα ο χώρος ενός χειρουργείου δεν έχουν άλλο εύκολο τρόπο για πλήρη και αποτελεσματική αποστείρωση όπως η χρήση της υπεριώδους ακτινοβολίας.

Ας εξηγήσουμε εδώ ότι το υπεριώδες φάσμα του φωτός ξεκινά από τα 100 νανόμετρα μήκους κύματος και φτάνει μέχρι και τα 400nm, όμως χωρίζεται σε τρία διαφορετικά υποφάσματα: το UVA (από 315 έως 400nm) που είναι το κομμάτι της φωτεινής ακτινοβολίας του ήλιου που δεν απορροφάται από το στρώμα του όζοντος στην ατμόσφαιρα και είναι αυτό από το οποίο κυρίως μας προστατεύουν τα γυαλιά ηλίου και τα αντηλιακά. Έπειτα, είναι το UVB (από 280 έως 315nm) που κατά το μεγαλύτερο ποσοστό απορροφάται από την ατμόσφαιρα και μικρό μέρος του μόνο φτάνει στην επιφάνεια της γης (για όσο φτάνει, μας προστατεύουν τα αντηλιακά), και το UVC (από 100 έως 280nm) που είναι το κομμάτι του φάσματος UV που απορροφάται πλήρως από την ατμόσφαιρα αλλά με τεχνητό τρόπο παράγεται και χρησιμοποιείται στις εφαρμογές αποστείρωσης. Άρα, όταν μιλάμε για αποστείρωση μέσω ακτινοβολίας UV αναφερόμαστε αποκλειστικά και μόνο στο υποφάσμα UVC που δημιουργείται μέσω ειδικών λαμπτήρων που κατασκευάζονται μόνο για αυτή τη χρήση. Το φως αυτό καταστρέφει βακτήρια, μύκητες, ιούς, πρωτόζωα και άλλους παθογόνους μικροοργανισμούς, εισχωρώντας στα κύτταρα και προκαλώντας μεταλλάξεις στο DNA και στο RNA που αφαιρούν από το κύτταρο τη δυνατότητα της αναπαραγωγής και άρα οδηγούν στον θάνατο.

Χρήση

Για την αποστείρωση ενός κτηνιατρικού χειρουργείου, απαιτείται η εγκατάσταση ενός ή περισσότερων φωτιστικών πηγών UVC σε σημεία που να φωτίζονται όλα τα σημεία του χώρου, επιλέγοντας τα σημεία τοποθέτησης έτσι ώστε να απέχουν όσο το δυνατόν λιγότερο από το χειρουργικό τραπέζι και τα πιό ευαίσθητα σημεία του χώρου. Ο λόγος για τον οποίο επιλέγουμε όσο το δυνατόν μικρότερη απόσταση, είναι το γεγονός ότι, όπως και σε κάθε άλλη μορφή ακτινοβολίας από σημειακή πηγή, έτσι και το υπεριώδες φως ακολουθεί τον νόμο του αντίστροφου τετραγώνου, που με απλά λόγια λέει ότι εάν διπλασιάσουμε την απόσταση από την πηγή (π.χ. από το 1 μέτρο πάμε στα 2 μέτρα), η ένταση της ακτινοβολίας δεν μειώνεται κατά το 1/2 αλλά κατά το 1/4, μειώνεται, δηλαδή, όχι σε αναλογία με την απόσταση αλλά σε αναλογία με το τετράγωνο της απόστασης. Με ακόμα πιό απλά λόγια, όσο πιό πολύ απομακρυνόμαστε τόσο γρηγορότερα πέφτει η επίδραση της ακτινοβολίας στην αποστείρωση, οπότε μας “συμφέρει” να είμαστε όσο το δυνατόν πιό κοντά.

Ένα πρακτικό παράδειγμα εφαρμογής σε κτηνιατρικό χειρουργείο μπορεί να χρησιμοποιεί δύο λάμπες UVC TUV T8 της εταιρείας Philips οι οποίες έχουν τις ίδιες διαστάσεις και τον ίδιο τρόπο συνδεσμολογίας και εγκατάστασης όπως οι κλασικές λάμπες φθορισμού. Για μια εγκατάσταση με δύο λάμπες, η καθεμιά μπορεί να είναι ηλεκτρικής ισχύος 30W που εκπέμπει 12W ακτινοβολίας UVC ακριβώς στο στενό φάσμα του υπεριώδους φωτός που χρησιμοποιείται για την αποστείρωση. Επειδή η αποτελεσματικότητα της αποστείρωσης εξαρτάται από τον χρόνο αλλά και από την ένταση της ακτινοβολίας στο σημείο αποστείρωσης (άρα από την ισχύ της φωτιστικής πηγής αλλά και την απόσταση κάθε σημείου από τη φωτιστική πηγή), ο υπολογισμός του χρόνου έκθεσης στην ακτινοβολία διαφέρει σε κάθε περίπτωση, όμως μια καλή εκτίμηση αναφέρει προτεινόμενο χρόνο έκθεσης περίπου 30 λεπτών για μια εγκατάσταση με δύο λάμπες 30W για έναν χώρο 15-20τ.μ. Αντίστοιχα, για έναν μικρότερο χώρο μπορεί να αρκούν δυό λάμπες των 15 ή 20W ενώ όσο μεγαλύτερος ο χώρος, τόσο μεγαλύτερες ή περισσότερες πρέπει να είναι οι λάμπες που θα εγκατασταθούν (κατά την ίδια λογική που θα φωτίζαμε τον χώρο με ορατό φως για γενική χρήση).

Μέτρα προστασίας

Επειδή η ακτινοβολία UVC είναι επικίνδυνη για τον άνθρωπο, είναι απαραίτητο να τηρούνται κάποια μέτρα προστασίας και η αποστείρωση του χώρου να γίνεται χωρίς την παρουσία ανθρώπων. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δίνεται στην προστασία των ματιών μας, γιατί η πιό άμεση επίδραση από την έκθεση σε UVC είναι η φωτοκερατίδιδα, αυτό ακριβώς που παθαίνουν οι ηλεκτροσυγκολλητές εάν δουν έστω και για μια στιγμή τη λάμψη της ηλεκτροκόλλησης χωρίς μάσκα προστασίας. Προφανώς, η ένταση της λάμπας UVC είναι πολύ μικρότερη και άρα η στιγμιαία έκθεση δεν θα δημιουργήσει αντίστοιχα προβλήματα, όμως και πάλι η οπτική επαφή θα πρέπει να αποφεύγεται εντελώς (ειδικά από κοντινές αποστάσεις, αφού και εδώ ισχύει ο νόμος του αντίστροφου τετραγώνου, οπότε όσο πιό κοντά βρισκόμαστε, τόσο μεγαλύτερη η βλαβερή επίδραση). Όσο για την επίδραση στο δέρμα, η ακτινοβολία UVC είναι σωρευτικά επιβλαβής και θα πρέπει να αποφεύγεται όπως και κάθε άλλος παράγοντας. Σε πρόσφατη ανακοίνωσή του, ο Τομέας Δημόσιας Υγείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρει ότι η ακτινοβολία UVC είναι σωρευτικά καρκινογόνα, όμως δεν έχουν γίνει αναλυτικές επιδημιολογικές μελέτες και άρα δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία ορίων έκθεσης σε UVC. Αυτό με απλά λόγια σημαίνει ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος από μια τυχαία σύντομη έκθεση σε UVC ακτινοβολία (με εξαίρεση την οπτική επαφή με γυμνό μάτι όπως αναφέραμε παραπάνω), όμως οποιαδήποτε παρατεταμένη έκθεση σε UVC θα πρέπει να αποφεύγεται όπως κάθε άλλος καρκινογόνος ή μεταλλαξιογόνος παράγοντας.